Oude woorden, harde woorden

Vooraf: in deze tekst staan woorden uit oude bronnen, in cursief. Sommige zijn kwetsend. We laten ze staan zoals ze in de bron staan en zeggen erbij wat ze zijn. Zo filteren we niets weg, en je hoeft ze zelf niet te gebruiken.

Wie oude bronnen leest, ontmoet woorden die we nu niet meer gebruiken, omdat ze kwetsen. Anton de Kom gebruikte in 1934 in zijn boek over Suriname het woord neger (historische term, denigrerend) voor zichzelf en zijn volk. Johan Huizinga schreef in zijn boek over spel over wilde en primitieve culturen (historische termen, denigrerend). Een Engelse reisgids uit 1897 spreekt van een Nederlandse race (historische term).

Wat moet een moderne lezer of leraar met zulke woorden doen? Er zijn drie keuzes: het woord vervangen, het weglaten of het laten staan. Elke keuze heeft een prijs. Wie een woord stilletjes vervangt, maakt de bron mooier dan ze was. Wie het weglaat, laat de lezer niet zien wat er geschreven stond.

Voor vervangen pleit dat het oude woord pijn kan doen en dat een modern woord nauwkeuriger is. Voor laten staan pleit dat de woorden zelf bewijs zijn. Ze laten zien hoe schrijvers dachten, wie zij als normaal zagen en wie niet. Bij De Kom komt daar iets bij: hij schreef het woord over zichzelf en zijn eigen volk. Vervang je het, dan verander je zijn stem.

In deze lessen geldt daarom een vaste regel. Het woord blijft zoals in de bron, in cursief, en bij het eerste gebruik staat tussen haakjes dat het een historische term is en of het denigrerend is. We gebruiken het niet als woord om zelf te leren, en we leggen in de aantekeningen uit waarom het blijft staan.

Ook die regel heeft grenzen. Een woord in een citaat is iets anders dan een woord in onze eigen zin. Hetzelfde woord kan voor de ene lezer een historisch feit zijn en voor de andere een persoonlijk verwijt. Er zijn mensen die vinden dat de haakjes het woord te veel beschermen, en er zijn er die vinden dat het woord vervangen had moeten worden.

Wat vind jij belangrijker: dat een bron volledig blijft of dat niemand geschrokken terugblijft? Het lijkt eerlijk om te zeggen dat beide wensen redelijk zijn. De haakjes zijn geen eindoordeel. Voor een bron uit het verleden is het belangrijk te weten wie spreekt, voor wie, en wat het woord toen deed.