De bank onder het stadhuis

In 1673 verscheen in Londen een boek van de Engelse diplomaat William Temple over de Verenigde Provinciën. Temple was in 1668 gezant in Den Haag geweest en bekeek het land met de ogen van een buitenstaander. In zijn beschrijving van Amsterdam noemt hij de beroemde Bank, in 1609 door de stad opgericht, de grootste schat die men kende, echt of denkbeeldig.

Wat een bezoeker zag, was indrukwekkend. De bank lag in een grote kluis onder het stadhuis, met zware deuren, sloten en zichtbare voorzorgen. Wie de kluis mocht bekijken, zag volgens Temple altijd een schat in staven goud en zilver, vaatwerk en talloze zakken metaal. Hij voegt eraan toe dat het allemaal goud en zilver kan zijn, maar dat hij niet weet of dat zo is.

Niemand kon dat namelijk controleren. Alleen de burgemeesters hadden toezicht op de bank, en zij bewaarden de sleutel. De kluis ging nooit open zonder dat een van hen erbij was. Niemand hield jarenlang een boekhouding bij van wat er in en uit ging. Daardoor kon Temple niet schatten hoeveel echte schat er tegenover het vertrouwen stond.

Volgens hem lag de zekerheid niet in wat er in de kluis lag. Ze lag in het krediet van de hele stad, die moest terugbetalen wat men aan de bank toevertrouwde en waarvan de inkomsten zo groot waren als die van sommige koninkrijken. De bewijzen van tegoed, briefjes, dienden voor de meeste grote betalingen in de stad en ver daarbuiten.

Temple vond het opmerkelijk dat de bank geen rente betaalde. Toch was geld in de bank iets meer waard dan munten die van hand tot hand gingen. Mensen vonden het veiliger en ook gemakkelijker om geld daar te laten staan dan thuis in een kist. De bank nam alleen munten aan die goed bekend waren en overal gebruikt werden.

Vertrouwen dat je niet kunt zien, kan dus een sterke basis voor handel zijn. Het blijkt echter ook kwetsbaar als het niet gecontroleerd kan worden. Voorstanders wijzen op het gemak, critici op de blinde plek. Wij vertrouwen vandaag ook een saldo op een scherm. Wat is dan het verschil met de kluis onder het stadhuis?

Vragen.

Welke rol speelden de zichtbare sloten en staven goud, als het echte vertrouwen in de stad lag?
Wat vond Temple opmerkelijk aan geld in de bank?
Welke voordelen en nadelen heeft vertrouwen dat je niet kunt controleren?
Wie moet controleren dat een bank betrouwbaar is: de bank, de overheid of de klant?
Vergelijk de kluis met een app of een saldo op een scherm: wat is hetzelfde en wat is anders?

Denk mee.

Wat vertrouw jij omdat anderen het controleren, en wat gebeurt er als zij dat niet meer doen?

Woorden, met Engelse uitleg.

de kluis: vault, safe.
de schat: treasure.
het goud: gold.
het zilver: silver.
de staaf: bar (of gold or silver).
de sleutel: key.
het toezicht: supervision, oversight.
controleren: to check, to inspect.
het vertrouwen: trust.
het krediet: credit, creditworthiness.
de rente: interest.
de munt: coin.
de boekhouding: bookkeeping, accounts.
het saldo: balance (of an account).
kwetsbaar: vulnerable.

Naar de bron.

William Temple, Observations upon the United Provinces of the Netherlands (Londen, 1673), hoofdstuk II 'Of their Government', p. 80 (de sleutel van de Bank) en pp. 83 tot 84 (de Bank onder het Stadthouse), met de slotregels op p. 85 (transcriptie EEBO-TCP A64324, CC0). Nederlandse tekst in eigen woorden.