Preken voor eigen parochie

Tot ongeveer 1970 was de Nederlandse samenleving verdeeld in groepen, de zuilen: katholieken, protestanten, socialisten en liberalen. Elke groep had eigen organisaties, scholen en kranten. Hielden zij vooral de vrede tussen de groepen, of versterkten ze juist de eigen kring? Men vraagt zich af welke rol de kranten hadden, en daar zijn historici het niet over eens.

Politicologen zagen de pers vooral als helper van de leiders. De leiders van de groepen overlegden vaak achter gesloten deuren om de samenleving stabiel te houden, en de pers verstoorde dat overleg liever niet. Volgens die opvatting waren kranten er om te pacificeren. Kritische journalistiek kwam pas in de jaren zeventig op.

Drie onderzoekers nuanceerden dat beeld in 2021. Kranten wilden niet alleen conflicten sussen, maar ook hun achterban mobiliseren en bevestigen in haar voortreffelijkheid. Soms betekende dat scherpe kritiek op andersdenkenden. Volgens hen was polarisatie dan het middel bij uitstek om eenheid in eigen kring te organiseren. Politiek heeft een vijand nodig, zeggen zij.

De onderzoekers telden in miljoenen gedigitaliseerde artikelen uit 1918 tot 1967 hoe vaak kranten hun eigen partij, hun lijsttrekkers en hun organisaties noemden. Socialistische kranten schreven vaker over partij en beginselen, katholieke vaker over hun eigen maatschappelijke organisaties. Socialistische kranten schreven ook meer over katholieke politici dan andersom. Die gerichtheid op de eigen groep noemen zij preken voor de eigen parochie.

Zo'n telling heeft grenzen. Ze kan niet laten zien of de aandacht voor andere groepen vijandig of vriendelijk was. Er ontbreken in de digitale verzameling enkele kranten, zodat protestanten en liberalen weinig aan bod komen. Controle kwam van binnenuit: bisschoppen benoemden censors, maar die hadden weinig te doen. Dat was zelfcensuur, of positiever gezegd: een bereidwillige houding vanuit eigen waarden.

In 1954 verboden de bisschoppen katholieken lid te zijn van de socialistische vakbond NVV, naar de VARA te luisteren en regelmatig socialistische kranten te lezen. Wie het verbod negeerde, kon de sacramenten niet krijgen. Het lidmaatschap van de PvdA ontrieden ze sterk. Toch zaten KVP en PvdA tussen 1946 en 1958 samen in de regering. Hoeveel katholieken zich aan het verbod hielden, zegt dit onderzoek niet. Welke media lijken vandaag op een zuil?

Vragen.

Wat is het verschil tussen pacificeren en polariseren, en wat deden kranten volgens de onderzoekers van 2021?
Waarom geeft het een onvolledig beeld als je kranten alleen als vredestichters ziet?
Wat kan een telling van woorden in kranten wel en niet laten zien?
Welke media of platforms lijken vandaag op een zuil? Waaraan zie je dat?
Wie een krant leest die hem gelijk geeft, wat wint en wat verliest hij?

Denk mee.

Voor wie schrijf jij als je schrijft, en wie leest daarin mee?

Woorden, met Engelse uitleg.

de zuil: pillar, a religious or ideological community with its own organisations.
de verzuiling: pillarisation.
de achterban: supporters, rank and file.
de eigen kring: one's own circle.
de parochie: parish.
pacificeren: to pacify, to calm conflicts.
polariseren: to polarise, to sharpen contrasts.
mobiliseren: to mobilise.
de voortreffelijkheid: excellence.
de andersdenkende: person with a different view.
de beginselen: principles.
de lijsttrekker: lead candidate, list leader.
de zelfcensuur: self-censorship.
de eenheid: unity.

Naar de bron.

Huub Wijfjes, Gerrit Voerman en Patrick Bos, 'Meten van verzuilde politiek in media: Een digitale benadering van katholieke en sociaaldemocratische dagbladen, 1918-1967', BMGN - Low Countries Historical Review 136-3 (2021), pp. 61 tot 91, doi 10.51769/bmgn-lchr.6916 (CC BY 4.0), vooral pp. 65 tot 72, 78 tot 88; de zin over polarisatie staat op p. 67 en 'preken voor de eigen parochie' op p. 86. Voor het mandement van 1954 gecontroleerd tegen parlement.com, 'Mandement van 1954', en de Canon-tekst 'Bisschoppelijk mandement' (1954), Rijksuniversiteit Groningen, DNPP-repository.