Gedogen in 1673 · Verhalen

Gedogen betekent dat je iets laat gebeuren wat eigenlijk niet is toegestaan. In 1673 beschreef de Engelse diplomaat William Temple zo'n systeem in zijn boek over de Verenigde Provinciën. Hij had in 1668 als gezant in Den Haag gewerkt en schreef dus als buitenstaander. Het woord gedogen gebruikt hij niet. Hij schrijft het Engelse connivence, dat ongeveer hetzelfde betekent.

Volgens Temple was de gereformeerde kerk de kerk van de staat. Toch wilde de overheid niemand dwingen of zijn geloof onderzoeken, zolang zijn mening de staat niet schaadde. De Unie van Utrecht van 1579 zei al dat niemand om zijn geweten mocht worden onderzocht. Temple verbindt die houding met de ervaring van een jong land dat zelf voor zijn vrijheid had gevochten.

Voor katholieken lag het anders. Hun godsdienst viel buiten de gewone bescherming van de wet, omdat men dacht dat zij een buitenlands gezag erkenden. Toch lieten ambtenaren de katholieke eredienst toe, tegen vaste betalingen van elke familie. Temple merkt op dat er veel katholieken waren, op het land en in de steden, en dat zij geen onrust veroorzaakten.

Andere groepen mochten thuis vrij hun godsdienst uitoefenen. Wilde een groep openbaar samenkomen, dan vroeg ze toestemming aan de stad. De bestuurders onderzochten wat men geloofde en hoe men bad, en bekeken de prijs die de groep bood. Meestal volgde toestemming, maar er kwam een afgevaardigde die alle bijeenkomsten mocht bijwonen. In Amsterdam hadden bijna alle bekende groepen zo'n eigen plek.

Is dit tolerantie of een handel in vrijheid? Voorstanders van Temples beeld wijzen erop dat het systeem de rust bewaarde en dat niemand zich in zijn geweten gedwongen voelde. Critici zeggen dat vrijheid zo afhing van betalen en van de goede wil van ambtenaren, niet van een recht. Temple zelf looft vooral het resultaat: verschil in geloof leidde minder tot vijandschap.

Wat Temple beschrijft, is het verhaal van één buitenlander. Of de betalingen overal bestonden en wat ze precies betekenden, kan een Nederlandse historicus beter beoordelen. Zijn beeld zou getoetst moeten worden. Het lijkt verstandig zijn tekst te lezen als een vroeg getuigenis en niet als het laatste woord. Wat zou jij gedogen, en wat niet?

Vragen.

Wat is het verschil tussen tolerantie in de wet en tolerantie in de praktijk?
Waarom beschermde de wet de katholieke eredienst volgens Temple niet, en waarom liet men haar toch toe?
Wie profiteert van gedogen, en wie niet?
Temple was een buitenlander. Waarom is dat een voordeel én een nadeel als je een land wilt beschrijven?
Welk woord past beter bij de praktijk van 1673: vrijheid of gedogen? Leg uit.

Denk mee.

Wat wordt in jouw land gedoogd, en wat zegt dat over wat de wet eigenlijk wil?

Woorden, met Engelse uitleg.

gedogen: to tolerate, to turn a blind eye (to allow what is formally not allowed).
de diplomaat: diplomat.
de gezant: envoy, ambassador.
de buitenstaander: outsider.
de godsdienst: religion.
de eredienst: worship, religious service.
de bescherming: protection.
de ambtenaar: civil servant, official.
de betaling: payment.
de toestemming: permission.
de afgevaardigde: delegate, appointed observer.
de tolerantie: tolerance.
het getuigenis: testimony, eyewitness account.
beoordelen: to judge, to assess.
de rust: calm, peace and quiet.

Naar de bron.

William Temple, Observations upon the United Provinces of the Netherlands (Londen, 1673), hoofdstuk V 'Of their Religion', pp. 172 tot 181, vooral pp. 175 tot 179 (transcriptie EEBO-TCP A64324, CC0). Nederlandse tekst in eigen woorden.