Hoe komt nieuws door?

Wie het nieuws leest, vraagt zich soms af wie een bericht heeft geschreven en wat die schrijver wist. Dat is ook een goede vraag over de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949. Onderzoekers hebben nagegaan hoe informatie over die oorlog van Indonesië naar Den Haag reisde. In deze tekst gaat het alleen om de route van de berichten, niet om de gebeurtenissen.

Een patrouille schreef een kort rapport. Dat ging naar het hoofdkwartier van de streek, daarna naar de staf van de legercommandant in Batavia, en vandaar naar de hoge vertegenwoordiger van de kroon, die de minister in Den Haag informeerde. Bij elke stap werd de tekst korter. Veel details gingen daarbij verloren en de woorden werden vager. Vaste etiketten voor de tegenstander bleven wel behouden.

De legerleiding bepaalde ook wat journalisten mochten zien. Krantenredacties in Indonesië kregen weinig informatie, en wat zij kregen, kwam vaak laat. Veel berichten waren bijna letterlijk de mededelingen van het leger of van de regeringsvoorlichting. Die voorlichting kreeg zelfs de opdracht het nieuws positief te houden. Ook de Republiek maakte propaganda, en kranten die haar steunden werden streng gecontroleerd.

In Nederland hadden veel kranten en omroepen banden met politieke partijen. Sommige politici waren tegelijk Kamerlid en hoofdredacteur. Parlementaire commissies kregen alleen de politieke overzichten te zien en niet de militaire. Informatie uit het buitenland, bijvoorbeeld van de Verenigde Naties, kon de regering moeilijker tegenhouden. Brieven van soldaten haalden soms de krant en werden in de Tweede Kamer voorgelezen.

Als er toch vragen kwamen, ontstond er vertraging. Onderzoeken duurden lang, antwoorden kwamen laat, en mensen die iets meldden, werden soms als onbetrouwbaar neergezet. In 1949 vroeg een Kamerlid om een volledig onafhankelijk onderzoek. Hij trok zijn voorstel in. De minister stuurde daarna drie juristen uit Nederland naar Batavia.

De onderzoekers noemen een doofpot daarom te simpel: het was volgens hen een proces, geen plan, want bij elke stap kon iemand de gebeurtenissen in aanvaardbare woorden verpakken. Organisaties van veteranen zeggen dat zij zelf nooit een doofpot hebben gewild. Het blijkt nuttig om te vragen wie een bericht verstuurt, wie het ontvangt en wie baat heeft bij wat er niet in staat.

Vragen.

Welke stappen doorloopt een bericht van patrouille tot minister, en wat gaat onderweg verloren?
Wie had belang bij de manier waarop de berichten werden verstuurd, en wie had er belang bij dat anders te doen?
Hoe controleer je of een bericht klopt als je maar één bron hebt?
Welke woorden gebruikt een overheid vandaag om iets onaangenaams zachter te laten klinken?
Is een doofpot altijd een plan, of kan het ook een proces zijn? Wat vind jij?

Denk mee.

Wie bepaalt in jouw land wat het nieuws mag zeggen in tijden van oorlog of crisis?

Woorden, met Engelse uitleg.

de route: route, path.
het bericht: message, news item.
het rapport: report.
de legerleiding: army command.
de voorlichting: information service, press office.
de mededeling: announcement, communiqué.
letterlijk: literally, word for word.
het etiket: label.
de vertraging: delay.
onbetrouwbaar: unreliable.
onafhankelijk: independent.
het onderzoek: inquiry, investigation.
de doofpot: cover-up.
aanvaardbaar: acceptable.
de propaganda: propaganda.

Naar de bron.

Gert Oostindie, Ben Schoenmaker en Frank van Vree (red.), Beyond the Pale: Dutch Extreme Violence in the Indonesian War of Independence, 1945-1949 (Amsterdam University Press, 2022), hoofdstuk 6 'Silence, information and deception in the Indonesian War of Independence' van Remco Raben en Peter Romijn (pp. 310 tot 349), vooral pp. 313, 323 tot 327, 331 tot 337 en 340 tot 343. Alleen de structuur van de berichtgeving, geen gebeurtenissen (CC BY-NC-ND 3.0, eigen woorden).