Welk woord kies je?

Vooraf: in deze tekst staan woorden uit oude bronnen, in cursief. Sommige zijn kwetsend. We laten ze staan zoals ze in de bron staan en zeggen erbij wat ze zijn. Zo filteren we niets weg, en je hoeft ze zelf niet te gebruiken.

Wie over de oorlog in Indonesië tussen 1945 en 1949 leest, ziet verschillende woorden voor dezelfde periode. Dat is geen toeval, want elk woord laat iets zien en verbergt iets anders. Deze tekst vergelijkt een paar woorden uit het Nederlandse debat. Hij zegt niet welk woord het beste is, maar wel waarom de keuze ertoe doet.

Toen sprak men in Nederland van twee politionele acties (historische term, omstreden). Dat woord laat de strijd klinken als ordehandhaving in eigen gebied. Indonesische historici spreken liever van een nationale revolutie of van Nederlandse agressie. Nederlandse historici gebruiken nu meestal het woord oorlog. Het oude woord geeft volgens hen een verkeerd beeld, al gebruiken ze het nog als historische naam voor twee operaties.

Het woord excessen kreeg in 1969 een plaats in de Excessennota. Volgens de onderzoekers van 2022 wekt het de indruk dat het om uitzonderingen ging in een verder schone oorlog. Zij wijzen erop dat vooral zaken die tot een schandaal konden leiden, werden onderzocht en bewaard. Organisaties van veteranen zeggen dat zij nooit een doofpot hebben gewild.

Een oud-militair gebruikte in 1969 het woord oorlogsmisdaden en kreeg felle kritiek van andere veteranen. Later verving een bekende historicus datzelfde woord in zijn eigen werk door excessen. Volgens de Indonesische historicus Hilmar Farid is het woord ook lastig, omdat het Nederland op één lijn zou zetten met nazi-Duitsland, en omdat het juridische gevolgen kan hebben.

De onderzoekers kozen unaniem voor extreem geweld. Dat is een ruim begrip voor geweld buiten het gevecht, tegen burgers of ontwapende strijders, zonder militaire noodzaak. Het geldt ook voor geweld van meerdere partijen. Farid ziet er een gevaar in: het begrip mag de bedoeling en de hoofdoorzaak niet verbergen. In oude Nederlandse bronnen heten Indonesische strijders rampokkers (historische term, denigrerend), een etiket dat de onderzoekers vermijden.

Geen van deze woorden is neutraal, ook extreem geweld niet. Het lijkt daarom verstandig te vragen wie een woord gebruikt, wanneer en met welk doel. Of er een neutraal woord bestaat, weet niemand zeker. Sommigen zeggen dat een zacht woord een harde werkelijkheid verbergt, anderen dat een scherp woord het gesprek meteen sluit. Welk woord zou jij kiezen?