Van 1969 tot nu: een tijdlijn van erkenning

Hoe vertelt een land zijn eigen geschiedenis, en wanneer verandert dat verhaal? Bij de oorlog in Indonesië tussen 1945 en 1949 kun je dat goed zien. Deze tekst geeft alleen een tijdlijn van openbare daden en beschrijft het geweld niet. Historici zijn het niet altijd eens.

In 1969 vertelde een oud-militair op televisie over zijn ervaringen in Indonesië. De regering liet een overzicht opstellen, de Excessennota. Volgens de begeleidende brief had de krijgsmacht zich ondanks betreurde excessen als geheel correct gedragen. In 1971 hief een wet de verjaring op voor de oorlogsmisdrijven van de Duitse bezetter, maar niet voor die in Indonesië.

In 1995 begon de koningin haar staatsbezoek aan Indonesië niet op 17 augustus, de Indonesische onafhankelijkheidsdag, maar enkele dagen later. Veteranen en Indische Nederlanders hadden daarop aangedrongen. In 2000 overwoog de minister-president een spijtbetuiging, maar hij zag ervan af. Het Gebaar van dat jaar was geld om de harde behandeling van Indische Nederlanders na de oorlog goed te maken, geen erkenning van het geweld.

In 2005 zei de minister van Buitenlandse Zaken in Jakarta dat Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis had gestaan. In 2008 begon een stichting namens nabestaanden een rechtszaak over Rawagede. In 2011 oordeelde de rechter dat de staat zich tegenover de weduwen niet op verjaring mocht beroepen. Een ambassadeur bood namens de regering excuses aan en de staat betaalde schadevergoeding.

In 2016 besloot het kabinet een onderzoek te financieren. In maart 2020 bood de koning in Indonesië zijn excuses aan voor geweldsontsporingen. Op 17 februari 2022 bood het kabinet in een brief diepe excuses aan, ook voor het wegkijken van eerdere kabinetten, en nam het afstand van de Excessennota. De onderzoekers noemen het geweld structureel, wat betekent: gedoogd of genegeerd. Sommige veteranen- en Indische organisaties vinden het onderzoek eenzijdig, omdat Indonesisch geweld te weinig aandacht zou krijgen.

Waarom duurde het zo lang? Een eenvoudig antwoord is er niet. Veteranen voelden zich niet erkend, en politici vreesden onrust en claims. De Indonesische regering keek liever vooruit. Sommigen spreken van een doofpot, maar veteranenorganisaties zeggen die nooit te hebben gewild. Men vraagt zich af of excuses meer zijn dan woorden.

Vragen.

Welke gebeurtenissen in de tijdlijn waren volgens jou een keerpunt, en waarom?
Waarom speelde de rechter in 2011 een andere rol dan de politiek?
Wat is het verschil tussen excuses aanbieden en spijt betuigen?
Welke redenen om niet te onderzoeken noemt de tekst, en welke redenen van de andere kant? Welke redenen wegen voor jou het zwaarst?
Wat vind jij van een regering die excuses aanbiedt voor wat vorige regeringen deden? Je mag passen als het onderwerp je te dichtbij komt.

Denk mee.

Hoe gaat jouw land om met een oorlog die het liever niet herinnert, en wie beslist wanneer een debat 'af' is?

Woorden, met Engelse uitleg.

de erkenning: acknowledgement, recognition.
de tijdlijn: timeline.
de nota: memorandum, official report.
de verjaring: statute of limitations.
de krijgsmacht: the armed forces.
het staatsbezoek: state visit.
de nabestaanden: surviving relatives.
de rechtszaak: lawsuit.
de schadevergoeding: compensation.
excuses aanbieden: to apologise.
de doofpot: cover-up (literally: snuffer pot).
structureel: structural, here: the violence was tolerated or ignored by those in charge (Beyond the Pale, p. 30), as opposed to systematisch, which means ordered on purpose.
de geweldsontsporing: violent derailment, the word in the Dutch text of the king's statement of 10 March 2020.
eenzijdig: one-sided.
het kabinet: the cabinet, the government.

Naar de bron.

Gert Oostindie, Ben Schoenmaker en Frank van Vree (red.), Beyond the Pale: Dutch Extreme Violence in the Indonesian War of Independence, 1945-1949 (Amsterdam University Press, 2022), hoofdstuk 9 'A guilty conscience' van Gert Oostindie en Meindert van der Kaaij (pp. 404 tot 435), vooral pp. 409 tot 414 en 417 tot 426. Alleen in eigen woorden gebruikt (CC BY-NC-ND 3.0). Gecontroleerd tegen: Tweede Kamer, Kamerstuk 26 049 nr. 82 en nr. 92; Koninklijk Huis, verklaring van koning Willem-Alexander van 10 maart 2020 (koninklijkhuis.nl); Wet van 8 april 1971, Staatsblad 1971, 210 (via Bonnevalle, Nederlands Juristenblad, 6 mei 2022); Rechtbank Den Haag, 14 september 2011, ECLI:NL:RBSGR:2011:BS8793.