Jongens aan boord

In het bestand van het Nationaal Archief staan drie functies voor jonge mannen: jongen, hooploper en jongmatroos. Het bestand zegt dat een jongen jonger is dan 17 jaar en allerlei karweitjes aan boord doet. Een hooploper is een helper van de matrozen, en een jongmatroos is een lichtmatroos. Per reis staan gemiddeld ongeveer vijf jongens, elf hooplopers en twaalf jongmatrozen in het bestand.

Neem de Concordia, een schip van de kamer Zeeland. Het vertrekt op 12 april 1701 en komt op 20 november 1701 in Batavia aan. Het bestand noemt 219 mannen van deze reis. Tien van hen zijn jongen en zeven zijn jongmatroos. Een hooploper is er niet bij. Zeven van de tien jongens staan als teruggekeerd in het bestand, drie als overleden.

De zeven jongens die terugkomen, treden op dezelfde dag in dienst, en toch komen ze op heel verschillende momenten thuis. Jan Jorisz Duveland uit Goes vertrekt op 31 december 1701 uit Azië en is op 22 juli 1702 terug, met het schip Oegstgeest. Bastiaen Roset uit Den Haag komt op 7 augustus 1703 aan, met de Reigersdaal.

Aernout de Clercq uit Veere vaart op de Karthago en is pas op 26 juli 1706 thuis, na ruim vijf jaar. Martinus le Fiber uit Middelburg komt zelfs pas op 17 juli 1710 aan, na meer dan negen jaar. De eerste van de vier is dus ruim een jaar weg, de laatste meer dan negen.

Wat doet zo'n jongen aan boord? Het bestand noemt alleen karweitjes. De Canon van Nederland schrijft dat de scheepsjongens tussen 10 en 17 jaar oud zijn en dat Michiel de Ruyter op zijn elfde voor het eerst naar zee ging. De leeftijd van deze vier staat niet in het bestand.

Bij ongeveer 46 procent van alle jongens in het bestand staat als reden "gerepatrieerd", bij de hooplopers 35 procent en bij de jongmatrozen 30 procent. Dat zijn tellingen van records, geen kansen. Bij sommige mannen ontbreekt het einde van hun verhaal in de boeken.