Het contract met elf voorwaarden

In het vierde hoofdstuk van Max Havelaar (1860) van Multatuli, de schuilnaam van Eduard Douwes Dekker, wil koffiemakelaar Batavus Droogstoppel een boek laten schrijven. Hij heeft een pak papieren van een oude schoolvriend, Sjaalman, maar zelf schrijft hij liever niet. Daarom kiest hij Ernest Stern, een jonge Duitser die op zijn kantoor werkt. Alles regelt Droogstoppel met een lijst van elf afspraken.

Stern wil zelf ook meebeslissen, want hij heeft iets van een schrijver in zich. Dat vindt Droogstoppel niet prettig. Toch wil hij hem niet te veel tegenspreken. De voorjaarsveiling komt eraan, en Sterns vader, de chef van een firma in Hamburg, heeft nog geen orders gestuurd. Daarom schrijven ze de afspraken op, en Droogstoppel zegt ja tegen alles.

De eerste vijf afspraken gaan over het schrijven. Stern levert elke week een paar hoofdstukken. Droogstoppel verandert niets in zijn tekst. Zijn zoon Frits verbetert de taalfouten. Droogstoppel schrijft nu en dan zelf een hoofdstuk, zodat het boek degelijk overkomt. En als vijfde komt de titel: de koffieveilingen van de Nederlandsche Handelmaatschappij.

De rest is praktisch. Marie, Droogstoppels dochter, maakt een net afschrift, en iedereen heeft geduld als het wasdag is. Elke week leest men een hoofdstuk voor in de krans, de kring van vrienden en familie. Alles wat onzedelijk is, blijft eruit. Droogstoppels naam komt niet op de titelpagina, want hij is makelaar. Stern mag vertalingen laten verschijnen in het Duits, Frans en Engels. Sjaalman krijgt een riem papier, een gros pennen en een kruikje inkt.

Op de laatste afspraak, de elfde, dringt Stern zeer sterk aan. Droogstoppel heeft haast en stemt met alles in. De volgende dag heeft Stern zijn eerste hoofdstuk klaar. Maar later, in het negende hoofdstuk, klaagt Droogstoppel dat hij op koffie had gehoopt en dat Stern hem iets anders geeft. Hij staat erbij en weet geen raad.

Wie de lijst leest, ziet iets opvallends. Nergens staat dat het boek over koffie moet gaan, alleen de titel ligt vast. En de tweede afspraak verbiedt Droogstoppel om iets te veranderen. Een contract regelt alleen de zaken die erin staan, en wie in haast ja zegt, ontdekt later de zaken die ontbreken.