Het dorp dat geen stad wilde zijn

In 1567 schrijft de Italiaan Lodovico Guicciardini over Den Haag, dat hij Haia noemt. Volgens hem is het misschien het grootste open dorp van heel Europa, met meer dan tweeduizend huizen. Er staat een groot paleis, en er zitten twee belangrijke instellingen: de Raad van Holland en de Rekenkamer. In het dorp is geen enkele muur te zien. Voor een dorp is dat veel, en de bewoners willen het zo houden.

Toch heeft Den Haag geen stadsmuur. De inwoners willen die niet, schrijft Guicciardini, uit trots. Stel dat ze erover vergaderen. Een oude Hagenaar staat op en zegt: "Een muur maakt van ons een kleine stad. Dan zijn we de heren van een stadje, en niemand kijkt meer naar ons." Zijn buren knikken. Liever zijn ze de heren van het mooiste en machtigste dorp van Europa.

Guicciardini zegt dat de Hagenaars hierin Julius Caesar en andere grote mannen volgen. Die gedachte klinkt eervol, want het is mooier om de baas te zijn van een rijk en vrij dorp dan van een kleine stad met een muur. Maar volgens Guicciardini komt de rekening later, en ze is hoog.

Op een dag trekt Maarten van Rossum, een kapitein van de hertog van Gelre, met een klein leger dwars door Holland. Hij weet dat het dorp zonder muur gemakkelijk te nemen is, en de rijkdom lokt hem. Het is een groot risico, want hij moet door vijandelijk gebied. Toch plundert hij Den Haag, schrijft Guicciardini, op een ellendige manier.

Daarna trekt Guicciardini zelf de conclusie. Met een muur had Van Rossum het volgens hem nooit gewaagd. Elke korte vertraging had genoeg tijd gegeven: dan was er volk uit heel Holland op hem af gekomen. De trots was dus een slechte berekening, vindt de Italiaan.

Maar zo vertelt een bezoeker het. Over de gedachten van de Hagenaars zelf weten we niets. Misschien was hun trots meer dan een rekensom, en liet een dorp zonder muur zien dat de inwoners vrij waren. In dit verhaal hoor je vooral de stem van de buitenstaander, en niet die van de Hagenaars.