Wie vond de boekdrukkunst uit?

Op een zonnige dag in de zomer van 1897 staat een Engelse reiziger, meneer Hale, op de Grote Markt in Haarlem. Voor de kerk staat een bronzen standbeeld van Laurens Janszoon Coster. Meneer Hale heeft een oude reisgids van zijn vader bij zich, de vijfde druk van Karl Baedeker uit 1878. Hij leest hardop voor, en een stadsgids, meneer De Jong, luistert mee.

In 1878, zo leest meneer Hale, vertellen de inwoners van Haarlem dat hun stadgenoot Coster de boekdrukkunst heeft uitgevonden. De gids schrijft dat dit weinig twijfel laat, maar ook dat het bestaan van Coster "de laatste tijd" in twijfel is getrokken. "Dus uw standbeeld is terecht," zegt hij trots. De Jong glimlacht en schudt zijn hoofd.

"Meneer, mag ik uw boek even zien?" vraagt De Jong. "Ik heb ook een gids, de nieuwe." Hij haalt de twaalfde druk uit zijn tas. In 1897 staat daar iets anders. Het meningsverschil over Coster en Gutenberg, schrijft de gids, mag nu als beslist worden beschouwd, en wel ten gunste van Gutenberg uit Mainz.

Meneer Hale leest de zin twee keer. Volgens de gids bewijst nieuw onderzoek in de stadsarchieven dat een zekere Laurens Janszoon Coster tussen 1451 en 1455 in Haarlem woonde, als wijnhandelaar en herbergier. Maar niemand heeft een drukkerij van hem gevonden. "Dus dezelfde gids spreekt zichzelf tegen," zegt hij verbaasd.

"Nee," zegt De Jong. "De gids past zijn mening aan, want er is nieuw onderzoek. Dat is eerlijk." Dan wijst hij naar het standbeeld. "Maar dat staat hier sinds 1856, en Haarlem is er trots op. Een stad geeft zijn trots niet zomaar op, ook niet voor een archief." Meneer Hale lacht, maar hij schrijft de woorden toch in zijn schrift. Hij vindt ze interessanter dan de gids.

's Avonds in zijn hotel noteert hij de naam van de gids, het jaar van de druk en het nummer van de bladzijde. Zo kan hij later elke uitspraak bij het juiste jaar zoeken, ook als hij het boek niet bij zich heeft. Want bij elke mening hoort een jaartal en een schrijver, en dat vergeet een reiziger gemakkelijk.