De balk in de herberg

Lies werkt als gids in het Rijksmuseum, en vandaag staat ze met een schoolklas voor een winterschilderij van Hendrick Avercamp uit ongeveer 1608. Er zijn veel kleine figuren op het ijs: ze schaatsen, ze vallen, ze praten en ze trekken een slee. "Kijk goed," zegt Lies. "Wie wint hier?" De kinderen zoeken een tijdje, maar niemand vindt een winnaar.

"Dat is juist het punt," zegt Lies. Ze wijst naar een man met een stok. "Op schilderijen uit die tijd zie je mensen kolven. De schrijver Johan Huizinga merkt in zijn boek Homo ludens op dat de mannetjes op die schilderijen ijverig kolven, maar dat hij weinig hoort over clubs of uitgeschreven wedstrijden." De klas kijkt verbaasd.

"Een uitslag en een winnaar horen bij een andere tijd," zegt Lies. "Toch wordt er soms een verhaal verteld over het ijs, een herberg en een balk. Ik zeg meteen dat het een legende is. Ik kan niet bewijzen dat het waar is, en ook Huizinga geeft er in zijn boek geen bron bij."

Het verhaal gaat zo. Het is een koude ochtend, en vier schaatsers racen over de rivier naar de herberg in het volgende dorp. In de herberg is het warm en rustig. De eerste die aankomt, pakt een stukje krijt, stapt naar binnen en schrijft zijn naam op de balk boven de tafels. De anderen komen binnen en lezen het. Dat korte briefje, zegt de legende, was het eerste record.

"Huizinga schrijft het zo op," zegt Lies. "Maar het woord record komt volgens een woordenboek over woordherkomst van het Oudfranse recorder en het Latijnse recordari, dat 'zich herinneren' betekent. De sportbetekenis is in het Engels pas uit 1883 bekend, en een herberg of balk staat er niet in. Misschien bedoelde Huizinga het als een grapje, of als een mooi beeld. Wij weten het niet."

Een jongen wijst naar een huis aan de rand van het ijs. "Is dat de herberg?" vraagt hij. Lies lacht en zegt dat niemand het weet. Dan kijkt de klas nog één keer naar het schilderij. Er staat geen balk op, geen krijt en geen naam, en toch zoekt iedereen nog een winnaar.