Een leven in een zuil

Een leven in een zuil klinkt abstract, maar een voorbeeld maakt het duidelijk. Een Nederlands boek over politiek, van R. Andeweg en G. Irwin uit 2002, beschrijft een denkbeeldige katholiek, en wij noemen hem Jan. Jan bestaat niet. Toch is zijn leven een goed beeld van de tijd van de verzuiling, tot ongeveer 1960.

Jan wordt geboren in een katholiek ziekenhuis. Zijn ouders zijn katholiek, en zo gaat hij naar een katholieke lagere school. Dat is geen uitzondering, want elke zuil heeft eigen instellingen voor haar leden. Later gaat hij naar een katholieke universiteit. Ook de club waar hij voetbalt en de vakbond waar hij lid van wordt zijn katholiek.

Als volwassen man trouwt Jan in de katholieke kerk met een katholieke vrouw. Bijna alles in zijn leven wordt georganiseerd door organisaties van zijn eigen groep. Als hij oud is, woont hij in een katholiek verpleeghuis, en na zijn dood ligt hij op een katholieke begraafplaats. Zijn zuil heeft dus van de wieg tot het graf voor hem gezorgd.

Zo'n systeem ontstaat niet toevallig. In 1917 werden twee dingen geregeld: er kwam evenredige vertegenwoordiging in de politiek, en het openbaar en het bijzonder onderwijs kregen gelijke financiering. Naast de katholieke zuil bestonden er andere, zoals een protestantse en een socialistische. De katholieken waren een achtergestelde minderheid en hadden daar het meest bij te winnen. Daarom bouwden zij hun eigen zuil het ijverigst.

Toch was de zuil geen gesloten wereld. Technische universiteiten, grote bedrijven en een krant als De Telegraaf hoorden bij geen enkele zuil. Binnen elke zuil waren de leiders het ook niet altijd eens, en daarom hielden ze grote bijeenkomsten om de eenheid te laten voelen. De zuilen bewaakten ook hun grenzen: lezingen over denkers als Spinoza en Erasmus werden verboden, omdat gelovigen er beledigd door konden raken.

Volgens de historicus Piet de Rooy was de verzuiling eerst een manier om rechten en belangen te verwerven, en later een keurslijf van gewoonten en overtuigingen. Wie het Nederland van vóór 1960 wil begrijpen, moet dus beide kanten zien: de zuil gaf zekerheid, maar werd ook een strakke regel voor het dagelijks leven.