De krant die een feest begon

Op 26 juli 1885 stond op de voorpagina van het Utrechts Provinciaal en Stedelijk Dagblad een oproep voor een nationaal feest. De hoofdredacteur, Justus Wilhelmus Robertus Gerlach, een welgestelde, koningsgezinde liberaal die vroeger bij de spoorwegen had gewerkt, wilde dat het hele land op één dag zijn ruzies kon vergeten. Werkgevers en werknemers, katholieken, protestanten en liberalen zouden hun grieven op die dag opzijzetten.

Als datum koos hij de verjaardag van de vijfjarige prinses Wilhelmina, 31 augustus. Dat was ongebruikelijk, want een nationaal feest eert meestal de koning. Maar Willem III was niet geliefd, en de liberalen wilden zijn macht niet vergroten. Bovendien viel zijn verjaardag in februari, een ongeschikte maand voor feesten buiten, en viel 31 augustus in de kermistijd. Het kind was jong en onomstreden.

Het idee viel niet meteen in goede aarde. In 1890 blikte de krant terug: het voorstel was toen onvriendelijk ontvangen en door sommigen bespot. Toch bleken er genoeg te zijn die wilden meedoen: in 1885 kwam er een kinderfeest voor ruim duizend kinderen, en in Wijk C, een arbeiderswijk, hielden bewoners er een bloemententoonstelling. Na dat eerste feest wist niemand of het een tweede jaar zou halen.

Hetzelfde artikel van 1890 beweerde dat de dag niet door een besluit, maar uit zichzelf nationaal was geworden. In die woorden zit trots: de krant had het initiatief genomen, maar schreef het succes liever aan het volk toe. Tegelijk moet je zulke berichten wantrouwen, omdat dezelfde krant erbij gebaat was dat het feest slaagde.

Historici twisten over de herkomst van het feest. Henk te Velde en Jaap van Osta zien een middel van de liberale elite, terwijl Anne Petterson wijst op de populariteit die het koningshuis in alle lagen van de bevolking behield. Iris Grimminck neigt naar Petterson, maar ze erkent dat haar enige bron de krant is die het feest begon.

Zo blijft een vraag onbeantwoord, waarover de meningen verschillen: heeft een krant een traditie uitgevonden, of heeft een volk haar aangenomen? Misschien is beide waar. Bijzonder is dat de krant er zelf vrede mee had: een feest dat vanzelf was gegroeid, leek haar mooier dan een feest dat was voorgeschreven.